Γέννα, η «διαμαντόπετρα» της Ανατολικής Θράκης

του Κωνσταντίνου Κυριαζή-Κηπουρού

Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Βοϊράνη», στα τεύχη 33 και 35, έτος 1997

«ΓΕΝΝΑ. Βυζαντινή κωμόπολης της Αν Θράκης, απέχουσα Ν.Α. των Σαράντα Εκκλησιών περί τας 4 ώρας. Εντός της κωμοπόλεως υπάρχουν 14 πηγαί και 2 άλλαι εις δεκάλεπτον αυτής. Εκ των πηγών τούτων επήγαζε ο υπό του Ηροδότου αναφερόμενος ποταμός Τέαρος, (Ο Ταίναρος των Βυζαντινών) εκβάλλων εις τον Κοντάδεσδον παραπόταμον του Εργίνου...»

«Η Γέννα ήτο μία εκ των ακμαιότερων κωμοπόλεων της Ανατολικής Θράκης. Επί της ανταλλαγής των πληθυσμών (1923) ηρίθμει 2000 κατοίκους, ευδοκίμως απασχολουμένων εις την γεωργίαν και κτηνοτροφία.  Διετήρει δύο εκκλησίας, των οποίων η μία των Βυζαντινών χρόνων και ακμάζουσα σχολεία αρρένων και θηλέων».

Με τα πιο πάνω χαρακτηριστικά λόγια περιγράφεται η Γέννα, η πατρίδα πολλών συγχωριανών μας, στη λαογραφική εγκυκλοπαίδεια του Αχιλλέως Θ. Σαμοθράκη, καθώς και στο Αρχείον Θράκης (τ. Β' σελ. 119),

«Διαμαντόπετρα της Ανατολικής Θράκης» την αποκαλεί ο αιωνόβιος Γεννιώτης Αναστάσιος Ζαφειρείου, σε μια εντυπωσιακής καθαρότητας περιγραφή της, «γεννοβολούσα» και «νερομάνα» τη φαντάζεται με νοσταλγία ο συγχωριανός μας, επίσης αιωνόβιος Γεννιώτης, Ευδόξιος Λιπόπουλος.

«Καϊναργκένα» και «Καϊρνάρτζα» [Kaynarca] την αποκαλούν ακόμη και σήμερα οι Τούρκοι, που σημαίνει τοποθεσία των πηγαίων νερών διατηρώντας έτσι την αρχική της ονομασία της που όπως λένε οι παραδόσεις οφειλόταν στα πολλά πηγαία νερά της, που της έδιναν την εικόνα ενός επίγειου παραδείσου.

Με μοναδικό όμως τρόπο παρουσιάζει τις σπάνιες ομορφιές της Γέννα ο Θρακιώτης διηγηματογράφος Γεώργιος Βιζυηνός, καταγόμενος από την Βιζύη ή Βιζώ της Ανατολικής Θράκης, στο περίφημο διήγημά του  Μοσκώβ - Σελήμ, που γράφτηκε γύρω στα 1885.

«Αληθώς η Καϊνάρτζα είνε τερπνότατον θέαμα πηγής, οφείλουσα το τουρκικόν όνομα αυτής εις το ότι αναβλύζουσα παρέχει το θέαμα σφοδρώς κοχλάζοντας λέβητος. Τα χιονό-ψυχρά της ύδατα τόσον διαυγή, όσον ηδύνατο να είνε υγροί αδάμαντες, αναθρώσκουσι φωσφορίζοντα εκ του βάθους λευκοτάτου τιτανώδους βραχώματος, μετά θελκτικού μυστηριώδους ψιθύρου, πυκνά και γοργά και ακάματα, ως εάν ήσαν κύματα μαγικών ζωοφόρων υποχθονίων πνευμάτων, τα οποία, Ποτνία μήτηρ, η Γη μετ' αεννάου στοργής εκπέμπει από των κόλπων αυτής, με την εντολήν να περιχυθώσι και αναπτύξωσιν εν τη ευρεία πεδιάδι τόσα και τόσα φυτά και ανθύλια λιποψυχούντα υπό τα ολέθρια τοξεύματα του θερινού ηλίου».
Απ' αυτή λοιπόν την ευλογημένη γωνία της Θρακικής γης, που για πολλούς αιώνες μύριζε Ελλάδα, ξεριζώθηκαν στις πρώτες μέρες του Οκτώβρη του 1922, τη μαύρη για τον Ελληνισμό χρονιά της Μικρασιατικής καταστροφής, οι Έλληνες κάτοικοί της, αμέσως μετά το λιτό τηλεγράφημα του Ελευθερίου Βενιζέλου από το Παρίσι προς την Ελληνική Κυβέρνηση : «Θράκη απωλέσθη, σώσατε Θράκας».

Η κρυφή ελπίδα που φώλιαζε στις καρδιές των Ελλήνων της Ανατολικής Θράκης, ότι η πατρίδα τους θα μείνει στην Ελλάδα, μετά τα δύο χρόνια πλήρους Ελληνικής κυριαρχίας που προηγήθηκαν, έδωσε τη θέση της στον πανικό και στον τρόμο, για τις βιαιότητες και εκκαθαρίσεις των Τούρκων που αναμένονταν μετά την κατάρρευση του μετώπου στη Μικρά Ασία.

Ο τόπος όπου κυριαρχούσε και μεγαλουργούσε το ελληνικό στοιχείο, παρά τη μακραίωνη τουρκική σκλαβιά, ο τόπος που τα αμέσως προηγούμενα χρόνια είχε γίνει θέατρο αιματηρών συγκρούσεων, μεταξύ Ελλήνων, Βουλγάρων και Τούρκων, που είχαν προκαλέσει αμέτρητα δεινά στους κατοίκους του, κυρίως με τις αρρώστιες και τις επιδημίες που θέριζαν, βρήκε πρόσκαιρα την ηρεμία του, όταν την 19η Ιουλίου του 1920 φθάνουν σ' αυτόν οι εμπροσθοφύλακες του ελληνικού στρατού, μεταξύ των οποίων οι κάτοικοι της Γέννας αναγνωρίζουν και τον καπετάν Θεοδωρακιό, Γ εννιώτη υπαρχηγό του αντάρτικου σώματος.

Οι στιγμές που έζησαν οι Έλληνες στο παρεκκλήσι της Ζωοδόχου πηγής λίγο έξω από τη Γέννα, όπου υποδέχτηκαν τον ελληνικό στρατό, ήταν κάτι παραπάνω από συγκινητικές και περιγράφονται από τον Γεννιώτη Αναστάση Ζαφειρίου με εντυπωσιακή ενάργεια και λεπτομέρειες.Τα δύο χρόνια ελευθερίας που ακολούθησαν, τα μόνα από την εποχή της Τουρκικής σκλαβιάς, ήταν χρόνια επούλωσης των πληγών από τους πολέμους αλλά και μιας έντονης δημιουργίας σε όλους τους τομείς.
«Η ζωή καλυτερεύει» μας διηγείται ο Αναστάσιος Ζαφειρίου, «οι Γεννιώτες επιδίδονται σε ειρηνικά έργα, χτίζουν νέα σπίτια, ιδρύουν συλλόγους, δίδονται χοροί και θεατρικές παραστάσεις από ερασιτέχνες ηθοποιούς, όλα αλλάζουν».
Δυστυχώς, συνεχίζει, «την 1η Οκτωβρίου 1922 κυνηγημένοι εγκαταλείπουμε, μαζί με όλους τους Έλληνες Θρακιώτες, τα αγαπημένα μας χώματα, τα σπίτια μας με τα υπάρχοντά μας, για να φτάσουμε στη μητέρα Ελλάδα μαζί με τους Μικρασιάτες, Ποντίους, Καυκάσιους και Ανατολικορωμυλιώτες για να συμβάλλουμε στην ανύψωση του βιοτικού επιπέδου του λαού της και να δημιουργήσουμε μια νέα Ελλάδα, μικρή στο χώρο μεγάλη όμως στο πνεύμα και τον πολιτισμό».

Στη Γέννα λοιπόν, σύμφωνα με την αφήγηση του Αναστάση Ζαφειρίου, μόνο το 35% - 50% των κατοίκων ασχολούνταν με την γεωργία και την κτηνοτροφία. Λόγω της θέσης της πάνω στο δρόμο που οδηγούσε στην Ραιδεστό και στα παράλια της Προποντίδας, διέθετε πολλά ξενοδοχεία και πανδοχεία, καφενεία και εστιατόρια, όπου ξαπόσταιναν οι πολλοί διερχόμενοι ξένοι. Τα επαγγέλματα που ανθούσαν ιδιαίτερα ήταν του ξενοδόχου, του εστιάτορα, του αλλαντοποιού, του τυροκόμου, του μυλωνά, του κηπουρού και των διαφόρων τεχνιτών (καλφάδων). Αξίζει να σημειωθεί ότι λειτουργούσαν επτά νερόμυλοι που έκαναν χρυσές δουλειές, και ένας κυλινδρόμυλος που λειτουργούσε με νερό, ολόκληρο το εικοσιτετράωρο επί ετήσιας βάσεως.

1926. Ευδόξιος Λιπόπουλος, πε τη Γέννα

Η παραγωγή των αλλαντοποιών και των τυροκόμων με τα φημισμένα τυριά, κασέρια και κρέμες κατείχε την πρώτη θέση στην αγορά της Κωνσταντινούπολης και ήταν περιζήτητη. Ολόκληρο το χωριό ήταν γεμάτο με λαχανόκηπους, οι οποίοι ποτίζονταν από τα νερά του ποταμού που περνούσε μέσα απ' αυτό.Οι κηπουροί (μπαχτσεβάνοι) είχαν την φήμη της πιο προνομιούχας τάξης, αφού το πορτοφόλι τους δεν έμενε ποτέ άδειο, όπως συνήθιζαν να λένε.

Λειτουργούσαν ακμάζουσες βιοτεχνίες κατασκευής διαδρόμων, χαλιών, καλυμμάτων, σάκκων και συναφών ειδών, δύο εργοστάσια επεξεργασίας δερμάτων (βυρσοδεψία), ένα κατασκευής υποδημάτων, ένα κατασκευής ρούχων (αμπατζήδες) όπως επίσης και δύο εργοστάσια αποστάξεως στεμφύλων (τσίπουρα) που παρήγαγαν επί έξι μήνες ούζο, τσίπουρο και κρασιά.

Μέσα στη κωμόπολη υπήρχαν δέκα παντοπωλεία, έξι υφασματοπωλεία, αρκετά καφενεία, δύο χαλβαδοποιεία, δύο βαφεία νημάτων και υφασμάτων, καταστήματα χονδρικής πώλησης αποικιακών προϊόντων, υποδηματοποιεία, αρτοποιεία, χρυσοχοεία κλπ.

Ήταν γνωστοί επίσης και περιζήτητοι οι τεχνίτες οικοδόμοι, και οι ξυλουργοί. Οι γυναίκες της Γέννας ασχολούνταν με το κέντημα και κυρίως την υφαντική, που την μάθαιναν από μικρή ηλικία. Τα υφαντά της Γέννας, τα γνωστά πολιτά, τα δίμητα, τα γιολίδικα, τα ψηφιδωτά, τα καρμυλωτά, τα κωφά και τα ταρακλίδικα, ήταν περιζήτητα σε όλη την Θράκη αλλά και σε όλη την Ευρώπη και ο αργαλειός ήταν η πιο συνήθης απασχόληση των γυναικών της κωμόπολης. Είναι χαρακτηριστικό το παρακάτω δίστιχο που κυκλοφορούσε για τις υφάντριες:

«η ρόκα είναι ο yλεντζές και ο μάγγανος σεργιάνιο, αυτό το έρμο τ' αργαλειό της κόρης το τυράνιο»

Αλλά και στην μαγειρική οι Γεννιώτισσες, όπως και όλες οι θρακιώτικες είχαν μεγάλες επιδόσεις για να ευχαριστήσουν τους καλοφαγάδες άνδρες τους. Είναι ξεχωριστές οι περιβόητες πίτες (μηλίνες), τα τουρσιά και τα γλυκίσματα που παρασκεύαζαν (πετμέζια, ρετσέλια με κολοκύθια, κυδώνια, μελιτζανάκια κλπ.), με ξεχωριστό μεράκι και από αγνά υλικά.

1925. Γυναίκες από τη Γέννα στο χωριό μας

Όσο για το νοικοκυριό και την καθαριότητα ήταν άφθαστες. Τα σπίτια έλαμπαν από καθαριότητα, τάξη και αρχοντιά. Οι αυλές πεντακάθαρες πλημμυρισμένες με λουλούδια, τα δωμάτια στολισμένα με γούστο και προ πάντων οι νοικοκυρές πρόσχαρες και ευγενικές, καλοδέχονταν το κάθε επισκέπτη, που ένοιωθε σαν στο σπίτι του. Δεν μπορούσε λοιπόν η Γέννα με τέτοιους κατοίκους και με τόσες άλλες ομορφιές να μην ονομασθεί «διαμαντόπετρα της Ανατολικής Θράκης».

Υ.Γ. Ευχαριστώ θερμά τον Αναστάση Ζαφειρίου και τον Ευδόξιο Λιπόπουλο, για τα πολύτιμο στοιχεία που μου πρόσφεραν και τους εύχομαι είναι γεροί για να μπορέσουν, πριν κλείσουν τα χρόνια τους, να επισκεφτούν την πατρίδα τους, την αγαπημένη τους Γέννα.

• Πρόσφυγες